De Japanse kunst van het bewust niets doen

Je ervaart ma in Japan bijna zeker voordat je weet dat het een naam heeft. Het kan gebeuren in een gesprek waarbij de ander stil wordt en jij de stilte snel probeert op te vullen. Of wanneer je een kamer binnenloopt die te leeg aanvoelt om toevallig te zijn. Of wanneer een monnik een tempelklok slaat en de stilte erna even doelbewust lijkt als het geluid zelf. Die pauze, die leegte, dat opzettelijke niets — dat is ma.

Ma (間) wordt vaak vertaald als negatieve ruimte, maar die vertaling doet het tekort. Het gaat niet alleen om afwezigheid. Het gaat om het gevoel dat afwezigheid oproept, en om het idee dat ruimte en stilte geen restjes zijn nadat dingen zijn geplaatst of gezegd. Ze zijn zelf ook dingen. Japanse architectuur, muziek, theater, tuinen en dagelijkse gesprekken worden allemaal gevormd door dit idee. De meeste bezoekers voelen dat, maar kunnen het niet benoemen.

Neem een traditionele Japanse kamer. Naar de maatstaven van de meeste westerse interieurs ziet hij er kaal uit. Één hangende rol. Één klein vaasje. Niets op de vloer behalve een lage tafel. Dit is geen gebrek aan decoratie. De lege muur rondom de rol doet werk. Hij trekt je aandacht naar het object in plaats van ermee te concurreren. Haal de ruimte weg en het object verliest zijn betekenis. De kamer is ontworpen om te ademen.

Tuinen werken op dezelfde manier. In een karesansui, een droge rotstuin, is het geharkte grind rondom de stenen geen opvulling. Het stelt water in beweging voor, maar meer dan dat creëert het de mentale ruimte die je nodig hebt om echt te kijken. De leegte vertraagt je. Dat is het punt. De meeste bezoekers brengen ongeveer negentig seconden door bij Ryoanji, maken een foto en lopen door. De tuin is aangelegd om er twintig minuten in stilte in te zitten. Het ongemak dat je in die eerste minuten van stilte voelt, was iets wat de ontwerpers hadden voorzien.

In gesprekken verschijnt ma als pauzes die lang aanvoelen voor mensen die er niet aan gewend zijn. In veel culturen wijst een stilte in een gesprek op ongemak of onenigheid. In Japan geeft een doordachte pauze vaak het tegenovergestelde aan: dat wat jij zei serieus wordt genomen. Als je elke stilte automatisch opvult, communiceer je misschien per ongeluk dat je niet luistert. Dit betekent niet dat Japanse communicatie altijd traag of formeel is. Het betekent dat stilte niet automatisch negatief is, en dat praten over iemands pauze heen opdringeriger kan aanvoelen dan elders.

Je vindt ma ook in muziek, vooral in traditionele vormen. Bij het bespelen van de shakuhachi-fluit zijn de ademgeluiden en de rustmomenten tussen frasen net zo goed onderdeel van de muziek als de noten zelf. In noh-theater houden acteurs posities aan voor een tijdsduur die in elke andere theatertraditie als een fout zou worden gezien. Ze zijn niet bevroren. Ze laten het moment bestaan.

Dit vraagt niet van je dat je een ander persoon wordt tijdens het reizen. Maar ma begrijpen kan veranderen hoe je bepaalde plekken ervaart. De volgende keer dat je in een Japanse tuin staat en een vreemde drang voelt om door te lopen, probeer dat dan niet te doen. De volgende keer dat iemand even pauzeert voordat hij je vraag beantwoordt, laat die pauze dan uitklinken. De volgende keer dat een kamer sober aanvoelt, vraag jezelf dan af waar de leegte op wijst.

Japan beloont dit soort aandacht meer dan bijna elk ander land. Veel van wat het anders laat voelen zit niet in wat er is. Het zit in wat is weggelaten, en waarom.